बेलायतका गोविन्द बेल्बासेसित बुटबलमा भेट

माओवादी जनयुद्धको बेलामा माओवादीको आरोपमा पकडिएका वा बेपत्ता पारिएका व्यक्तिहरूको पक्षमा सबभन्दा बढी बन्दी प्रत्यक्षीकरणका मुद्दा हेर्ने मध्येका एकजना कानून व्यवसायी थिए गोविन्द बेल्बासे । गोविन्द बेल्बासे कानून व्यवसायीको रुपमा एउटा सक्षम उदाउँदा तारा थिए । उनी हामीसित नै हामी केही व्यक्तिहरूले संचालन गरेको ल फर्म सुविधा कानूनी कार्यशालामा आवद्य थिए । तर शायद माओवादीका आरोपमा समातिएका वा गायब गरिएका व्यक्तिहरूको तर्फबाट बन्दी प्रत्यक्षीकरणको मुद्दाको बहस पैरवी गरेको कारण उनलाई यस मुलुकमा बस्न गाह्रो भयो र उनी बेलायत  पुगे । हुन त उनले यही कारणले नै नेपाल छोडेका हुन् भन्ने कुरा  म यकीनसाथ भन्न सक्दिनं । बेलायतमा गएर उनले साइबर लको अध्ययन गरेका थिए । साइबर ल भर्खर भर्खर अध्ययनको विषय बनेको थियो ।
पुख्र्यौली घर अर्घाखाँची , स्थायी बसोबासो कपिलवस्तु , एउटा पक्की घर बुटबल क्याम्पस पछाडि समेत भएका गोविन्द बेल्बासे यतिबेला बेलायतमा घर किनेर सपरिवार बसेका छन् । उनकी एउटी छोरीको बेलायतमा बसोबासो गरिएका युवा बैज्ञानिक पुष्प उप्रेतीसित यही बुटवलबाट विबाह भएको हो । पुष्प उप्रेतीको पुख्र्यौली घर गल्कोटको चरौदीमा पर्दछ । उनी चर्चित शिक्षाविद् घनश्याम पाठकाका भाञ्जा हुन् ।
बेलायतमा संकटकालको बेलामा गोविन्द बेल्बासेले नेपाली भाषामा नेपाली सन्देश साप्ताहिक पत्रिकाको सम्पादन गर्दथे । नेपाली सन्देश २०६० सालदेखि बेलायतबाट प्रकाशित हुन थालेको हो । मैले गोविन्द बेलबासेकै अनुरोधमा नेपाली सन्देशमा लभभग ३ बर्ष जति सुदीप कुृमारको नामले लेखहरू प्रकाशित गर्दै आएका थिएँ ।  पछि गोविन्द बेल्बासेको विशेष अनुरोधमा दिल साहनी कै नाममा लेख लेखेर प्रकाशित गर्न थालेको थिएँ । प्रत्येक हप्ता   बेलायतबाट प्रकाशित पत्रिका नेपाली सन्देशमा मेरो एउटा लेख छापिन्थ्यो । बेलायतमा ९० हजार नेपालीहरूको घर घरमा पुग्ने  यो पत्रिका अहिले बन्द अवस्थामा छ ।
गोविन्द बेल्बासेसित  मेरो हेमफेम बुटवलबाट नै भएको थियो । मैले उनलाई अर्का कानून व्ववसायी हाल नेता नवराज सुवेदीको मार्फत चिनेको हुँ । कुृनै समय नवराज सुवदी पनि हाम्रो ल फर्म सुविधा कानूनी कार्यशालासित नै आवद्य थिए ।
गोविन्द बेल्बासे बेलायतमा बसे पनि मसित जीवित सम्बन्ध स्थापित नै रहिरहेको थियो । रहिरहेको छ । उनी जब नेपाल आउँछन् मसित प्राय जसो भेटघाट हुन्छ ।
यसपल्ट गोविन्द बेल्बासे सर्वोच्च अदालतमा मुद्दा लड्न नेपाल आएका रहेछन् । उनको तर्क रहेछ नेपाली नागरिकता  सरकारले दिन त सक्दछ तर खोस्न सक्दैन । नेपाली नागरिकता स्वयं आफूले परित्याग गर्ने कुरो हो । सरकारले दिइसके पछि खोस्न मिल्दैन । कुरा के भने गोविन्द बेल्बासे विदेशमा विदेशी नागरिकता लिएर बसोबासो गरिरहेका नेपाली नागरिकले दोहोरो नागरिकता लिन पाउनु पर्दछ भन्ने नै रहेछ । नेपाली नागरिकता नखोसियोस् भन्ने नै रहेछ । यसो भएमा ऊ पछि आफ्नै मुृलुकमा फर्कन सक्दछ भन्ने नै रहेछ ।
यसपल्ट सर्वोच्चमा नागरिकता सम्बन्धी मुृद्दाको बहस पैरवी गर्न आएका गोविन्द बेल्बासे हाम्रो ल फर्ममा अचानक आए । मसित भेट भयो । उसरी उनी एक दिन अघि पनि हाम्रो ल फर्ममा आएका रहेछन् । भेट भएन । टेवलमा एउटा पुस्तक रातो पास पोर्ट छोडिदिएका रहेछन् । रातो पासपोर्ट उनको पहिलो कथा संग्रह हो । अर्को दिन ल फर्ममा उनीसित भेट हुँदा रातो पासपोर्टको चर्चा चल्यो । रातो पासपोर्टका अधिकांंश कथा आप्रवासी जीवनसित सम्बन्धित रहेछन् । विदेशमा बस्ने नेपालीसित सम्बन्धित रहेछन् । आप्रवासी नेपाली जीवनसित सम्बन्धित कथा मेरा पनि रुचिका विषय हुन् । यसै प्रसंगमा गोविन्द बेल्बासेसित कृुरा हुँदा मैले १९७२ तिर दार्जीलिङमा इन्द्रबहादुर राईसित भएका कुराकानीको चर्च गरेको थिएँ । त्यतिबेला एउटा रेस्टुरेन्टमा चिया पिउँदै मेरो पहिलो कथा संग्रह युग पुरुषको पहिलो कथा शान्तिका एक दुई परिच्छेद पढे पछि उनले भनेका थिए– तपाइंको कथा लेखनको भाषा शैली राम्रो रहेछ । तपाइंले आसामका नेपालीहरूको जन जीवनसित सम्बन्धमा कथा लेखेमा हामीलाई त्यहाँका नेपालीहरूको अवस्थाबारे धेरै कुराको जानकारी हुन्थ्यो । वास्तवामा विदेशमा  बस्ने नेपालीहरूको लागि त्यहाँको परिवेश सर्वथा नयाँ नै हुन्छ । त्यहाँ उनीहरूको जीवन शैली कस्तो छ त्यस बारे जान्ने इच्छा मलाई पनि हुृनु स्वाभाविक हो । यसैले मैले विदेशको परिवेशमा लेखिएका कथा निश्चित रुपमा मन पराउँछु । म त्यहाँको खास गरी नेपालीहरूको जीवनको अध्ययन गर्न चाहन्छु । कति बेलायतमा अध्ययन गर्न गएका नेपालीहरू एउटा कोठामा आलोपालो गरेर सुत्न परेको वा कतिलाई पार्कमा पल्टेर रात  काट्न परेको कुरा पढ्न पर्दा मलाई लाग्न थालेको थियो बेलायतभन्दा त नेपालीको जीवन धेरै सुखी र समृद्ध छ । यस कारण कि यहाँका गरीब नेपालीले पनि एक ठाउँमा ढुृक्कसित सुत्ने ठाउँ पाउँछन् । उसरी नेपालमा बाटो हिंड्ने बटुवाका लागि पनि ठाटी पौवा बनेका हुन्छन् । धर्मशाला बनेका हुन्छन् । यसमा धार्मिक संस्कारले पनि सकारात्मक भूमिका खेलेको हुन्छ । गल्कोटमा हाम्रै दोकान घरसित टाँसिएको पंडित मरासिनीले बनाएको ठाँटी थियो । अहिले यो अस्तित्वमा छैन । म केटाकेटी छँदा यस ठाँटीमा ढाक्रेहरू आएर बास बस्दथे । मैले यसै ठाँटीमा बादीहरू महिनौ. दिन बसेर गीत गाउँदै हिंडेको पनि देखेको. छु ।  मलाई लाग्दछ, बेलायतमा यस्ता ठाँटी पौबा हुँदैनन् । धर्मशाला हुँदैनन् ।
अर्कोपल्ट भेट हुँदा मैले गोविन्द बेल्बासेका रातो पास पोर्टका  दुइबटा कथा  पढिसकेको थिएँ । उनी कथा लेखनमा सिद्धहस्त भैसकेका रहेछन् । केही बर्ष अघि उनले. हाम्रो पत्रिका जनघोषमा प्रकाशनार्थ एउटा कथा पठाएका थिए । उनी जनघोषका बेलायतमा प्रतिनिधि पनि हुन् । उनले मलाई प्रकानार्थ पठाएका कथा मलाई त्यति जँचेको थिएन । मैले प्रकाशित गरिनं । गोविन्द बेल्बासे कुनै साहित्यकार होइनन् । उनले लेख लेख्न सक्लान् तर कथा लेख्न सक्दैन भन्ने मेरो धारणा थियो । तर मैले उनको ।.रातो पासपोर्टका दुईबटा कथा दैलो लगाएको आवाज र दोषी समय पढिसके पछि मलाई कस्तो लाग्यो भने कानूनका विद्यार्थी गोविन्द बेल्बासे एकजना सिद्धहस्त कथाकार भैसकेका रहेछन् । मलाई लाग्दछ उनलाई कथाकार नयाँ परिवेश र नयाँ अनुभवले बनाएको होला । नयाँ परिवेशले मान्छेलाई कथा कविता लेख्न घच्घचाउँछ । लेख वा संस्मरण लेख्न घच्घचाउँछ । जंगबहादुर बेलायत गए । नयाँ  परिवेशले उनलाई जंगबहादुरको बेलायत यात्रा लेख्न लगाउन उत्प्रेरित गर्यो । यो पुस्तक नै नेपाली साहित्यको प्रथम संस्मरण साहित्य हुन पुग्यो । मेरा आत्मीय मित्र प्रकाश सुवेदी अमेरिकमा गए । उनले अमेरिकामा छोरी ज्याई भेट्न जाँदा शिर्षक दिएर संस्मरणको पुस्तक नै लेखे । उसरी यस सम्बन्धका अझ जल्दा बल्दा उदाहरण त डा. तारानाथ शर्मा हुन्छन् होला । उनी बेलायत गए । उनले बेलायततिर बरालिंदा पुस्तक लेखे । उनी अमेरिका गए । पाताल प्रवास लेखे । जे होस्, मेरा मित्र गोविन्द बेल्वासे बेलायत गए । उनले बेलायतमा गएर नेपाली सन्देशको सम्पादन त गरेकै थिए । कथाको पुस्तक पनि प्रकाशित गरेछन् । उनले पुस्तकको निकै आकर्षक शीर्षक रातो पासपोर्ट राखेछन् ।
मैले उनीसितको दोस्रो भेटमा रातो पासपोर्टका दुृईबटा कथा पढिसकेको र बाँकी कथा पढ्न अझ बाँकी रहेको कुरा बताए पछि उनले भनेका थिए – धेरैले रुचाएको कथा भने रातो पासपोर्ट नै हो. । अहिले उनी सर्वोच्चमा बहस गरेर बेलायत पुगिसकेका होलान् । उनको रातो पासपोर्टको रातो पासपोर्ट कथा भर्खर मैले पढेर सिध्याएँ । यसको प्रतिक्रिया उनलाई सुनाउन पाएको छैन । मैले उनलाई भेटमा भनेको थिएँ । उनी बेलायतमा बस्ने हुनाले त्यहाँको नेपालीको जीवन झल्किने कथा लेखेमा निकै राम्रो हुन्थ्यो । डायस्पोरा साहित्य अहिले निकै चर्चामा छ । गोविन्द बेःल्बासेको रातो पासपोर्टलाई हामी नेपालीको डायस्पोरा साहित्य भन्न सक्दछौं ।
रातो पासपोर्टमा परेको पहिलो कथा हो दैलो लगाएको आवाज । यस  आधुनिक सभ्यता र विज्ञानले मानिसको जीवन शैली नै परिवर्तन गरिदिएको छ । परम्परामा हुर्केको गाउँघर र आधुनितमा रमाएको शहर बजारमा निकै अन्तर छ ।आकाश पातालको अन्तर छ । हुन त कुनै न कुनै रुपमा आजको युगमा आधुनिकता गाउँघरमा पनि पुगेको छ । भन्नुको अर्थ हो गाउँ घरमा कम्युटर नेट र मोवाइल पुगिसकेको छ । भए पनि सबै मान्छे यस आधुनिक प्रविधिबाट परिचित छन्  भन्न सकिन्न । दैलो लगाएको आवाज कथाका प्रमुख पात्र हुन् दिनेश र उनका पहाडबाट छोरा बुहारी भेट्न शहर आएका बुबा  । दिनेश काडमाण्डौ शहरमा एउटा फल्याट भाडामा लिएर श्रीमतीसित बस्दछन् । यस कथामा दिनेशका बाबु भौतिकवादी चिन्तनबाट परिचित भए पनि अन्धविश्वासबाट मुक्त हुन भने सकेका छैनन् । यसैले उनले सुतेको बेलामा दैलो लगाएको जस्तो आवाज सुन्दा भूतको परिकल्पना गर्दछन् । उनी रातभरि सुत्न पनि सक्दैनन् । भूतको नकारात्मक प्रभाव गर्भबती बुहारीमा पर्न सक्ने चिन्ताले पनि उनलाई सताउँछ । उनले डेरा परिवर्तन गर्न समेत आवश्यक  भएको ठान्दछन् । तर भोलि बिहान नाटकीय तरिकाले यथार्थ उनको सामुृन्ने आउँछ । उनी लज्जित हुन्छन् । उनका छोरा दिनेशले भूत भनेर तर्सेका बाबुलाई बताउँछन् उनी कम्पुटरमा बसी याहुको मैसेन्जर खोलेर अनलाइनमा एकजना साथीसित च्याट गर्दै थिए । निंद लागेर याहुृ मेसेन्जर खुलै छोडेर  सुत्न गए । उता अनलाइनमा भैराखेको कुनै  साथी अफलाइनमा जाँदा आएको आवाज नै दैलो लगाएको जस्तो आवाज आएको हो । यही आवाजले उनको निंद हराम गरेको हो ।  यो कथा मनोबैज्ञानिक, यथार्थपरक र हाँस्य व्यंंगयुक्त समेत हुन पुगेको छ । कथा निकै रोचक छ । भाषा शैली सरल  र आकर्षक छ ।
रातो पासपोर्टमा परेको दोस्रो कथा हो दोषी समय । यो कथा पनि उत्तिके रोचक हास्य व्यंगात्मक मनोबैज्ञानिक र यथार्थपरक छ । यस कथाल नेपाली डायस्पोराको राम्रो झलक दिन्छ । यस कथाका एकजना प्रमुख पात्र हुन् – शेखर श्रीकान्त । उनी नेपालका सरकारी जागिरे हुन् । उनी  छोरा बुहारी भेट्न भर्खर बेलायत  पुगेको अवस्था हो ।  छोरा बुहारी सुतिरहेको अवस्थामा उनी बजारमा हिजो छोरासित गएको ग्रोसरीमा गई दूध किनेर चिया बनाउन खोज्दछन् । बाटामा उनको अंग्रेज र एकजना बटुवासित भेट हुन्छ । बटुवालाई उनले जानी नजानी अंग्रेजीमा दूध पाउने ठाउँ सोध्दछन् । बटुवाले पनि जानी नजानी २४ घण्टानै दूध पाउने ठाउँ बताइदिन्छ । फेरि उनले बाटोमा एउटा झुत्रे खाते शराबी युबकलाई भेट्दछन् । उसका कुरा नबुझी नबुझी  उसलाई  गरीब ठानी आफूसित भएको ५ पाउण्डको नोट पनि उसलाई नै दिन्छन् । त्यही पैसाले रक्सीका बोतल बोकेर आएको कुरा उनले आफ्नै आँखाले देख्छन् ।  उनी बल्ल बल्ल चौबिसे घण्टा दुकान खुल्ने ठाउँमा पुग्छन् । दूध किनेर डेरामा ल्याई चिया तयार पार्छन् । उनले चिया तयार पारिससके पछि उठेको छोरालाई भन्दछन् – बेलायतीहरू त बिहान १० बजेसम्म सुत्दोरहेछन् । यस्ता अल्क्षी मान्छेहरूले खोई के देशको विकास गर्लान् । छोराले जबाबमा भन्छ –तपाइंले घडीको समयले नेपालको समय बताइरहेछ । बेलायतको घडीमा कहाँ १० बज्नु । भर्खर उठ्ने बेला भएको छ । बेलायतका घडीमा भर्खर साढे पाँच बजेको छ । उनले अगाडि यो पनि भने बेलायतमा जाडोको समयमा बिहान ८ बजेसम्म पनि अन्धकार रहन्छ र ४ बजे नै रात पर्दछ । गर्मीको समयमा भने बिहान ४ बजे नै घाम लागिसकेको हुन्छ ।
रातो पासपोर्ट कथाको प्रमुख पात्र हुन् होमनाथ । यिनी बेलायतमा संकट परे पछि त्यसलाई छल्न केही सयमको लागि नेपाल हुृत्तिन खोज्दछन् । होमनाथलाई थाहा थियो उनले बेलायतको नागरिकता लिंदा उनको नेपालको हरियो पासपोर्ट कानूनी रुपमा मान्यता रहित हुन्छ । उनलाई आफ्नो नेपाली नागरिकता बदर भएकोमा खासै कुनै पीर हुँदैन । यद्पि उनी चाहन्थे नेपालमा दोहोरा नागरिकताको व्यवस्था होस् । उनी चाहन्थे उनी बेलायती र नेपाली दुृबै नागरिकता हुन पाए हुन्थ्यो । फ्याक्टरीमा उनले गर्दै आएको जागिर छुटे पछि उनी संकटमा परेका थिए । संकट टाल्न नेपाल आउँदा उनले भिसाको   पैसा जोगाउन बेलायतको रातो पासपोर्ट नदेखाई नेपालको हरियो पासपोर्ट देखाएका थिए । यसरी उनी ठूलो खर्चबाट बचे । तर नेपाल आउनबित्तिकै उनका घर अगाडि नेपाल प्रहरीको गाडी आयो । प्रहरीले उनलाई बिना भिसा नेपाल छिरेको अभियोगमा पकडाउ गरेर लग्यो । रातो पासपोर्टले होमनाथको शान बढाएको भए पनि प्रहरीको फन्दामा पर्दा उनको शिर निहुरियो । यस कथाले नेपाली डायस्पोराको जीवनको एउटा सठीक चित्र उतार्दछ ।
मसितको यसपल्टको भेटमा गोविन्द बेल्बासेले भनेका थिए–उनी बेलायतमा बसेको १६ बर्ष भैसकेको छ । उनी बेलायतको नागरिकता लिन हकदार भए पनि लिएका छैनन् । यसको अर्थ यही हो उनी अझ पनि नेपालकै नागरिक हुन् र उनी नेपाल आउँदा उनले रातो पासपोर्टको प्रमुख पात्र होमनाथलाई जस्तै भिसा लगाउनु पर्दैन ।

२७–१०–२०७४
१०–२–२०१८