सलहको शिकार

म सलहको कुनै जानकार व्यक्ति होइन । मैले सलहको नाम केटाकेटीमा नै सुनेको र देखेको भए पनि यस बारे म कहिले गंभीर बनिन । म जीव विज्ञानको विद्यार्थीं भएको भए यस बारे धेरै कुरा चाल पाउँदो हो । हाल अफ्रिकाबाट अरब इरान हुँदै पाकिस्तान र भारतमा  पनि सलहको आक्रमण भएको छ भन्ने कुराको साथसाथै नेपालमा पनि सलहको आक्रममण हुन सक्दछ भन्ने कुरा  थाहा पाएर त्यसप्रति म गंभीर  भएको र सलह के हो भनेर त्यस बारे सोधखोज गर्न  थालेको हुँ । मलाई थाहा छ हाम्रो आकाश हुँदै बर्षेनी उड्ने मालचरा नेपालको चरा होइन । साइबेरियाको  चरा हो । त्यसरी नै बेला बखत नेपालमा पनि आक्रमण  गर्ने सलह हाम्रो देशको जीव जन्तु नभए पनि हाम्रो लागि नौलो कुरो भने अवश्य होइन । धेरै मान्छे वा अन्य कुनै जीव जन्तु्लाई देख्यौ भने हामी सलह जस्तो भन्दछौं । सलह नेपाली भाषामा उखान टुक्का सरह प्रयोग हुन्छ ।
सलह (  लकस्ट ) एक प्रकारको फटेंग्रा नै हो । तर फटेंग्राभन्दा खतनाक जीव । यसको बैज्ञानिक नाम हो स्चिस्टोसिरका ग्रेगेरिया । यसको बजन दुई ग्राम जति  हुन्छ ।
सलहको मातुभूमि अफ्रिका र अमेरिका रहेछ । सलह एशियाको बासिन्दा होइन । एशियाको लागि सलह विदेशी नागरिक हो ।  यस्तो विदेशी नागरिक जो जहाँ  जान्छ त्यस देशको उठिबास लगाउँछ । त्यस देशको अस्तित्व नै मेटाउन खोज्दछ ।
जब सलह अफ्रिकातिरबाट एशियाका मुलुकतिर प्रवेश गर्दछ यसले आकाश नै ढाक्दछ । हामी आधा आकाश ढाक्ने महिला भन्दछौं । महिलाहरूले आधा आकाश ढाकेको मलाई थाहा छैन । तर सलहले त पुरै आकाश ढाक्दछ । जब कुनै क्षेत्रमा बथानका बथान सलह उडेर आउँछ त्यो क्षेत्र आतंकित हुन प्ुग्दछ ।
सलह बालीनाली वा पात पत्करको दुश्मन हो । हरियालीको दुश्मन हो  । यसले एकै सासमा पाखा पखेरा खोला टोला गाउँ  बस्ती खेतबारीकोे बाली नाली खाएर सखाप पारिदिन्छ । रुख विरुवा नांगै पारिदिन्छ । भनिन्छ सलह एक दिनमा १५० किलोमिटरसम्म उड्न सक्दछ । यसले एक दिनमा ३५ हजार मान्छेलाई पुग्ने खाना खान्छ । २० मिनटमा नै पूरा  बाली नष्ट गर्नं सक्दछ ।
खबर अनुसार अफ्रिकाबाट उडान भरेको सलहको बथान खाडी मुृलुक इरान र पाकिस्तान हुँदै हिन्दमहासागर पार गरी हिन्दुस्तान छिरेको छ । भारतको दिल्ली झांसी र उत्तर प्रदेश प्रवेश गरिसकेको छ । यसले भारतको गुजरात  राजस्थान र मध्यप्रदेशमा ठूलो क्षति  पृुराइसकेको छ । यसपल्ट भारतमा २२ बर्ष पछि सलहको आगमन भएको छ भनिन्छ । सलह दिल्ली हुँदै पश्चिम नेपालतिर प्रवेश गर्दैछ । नेपाल पनि अब सलहको आतंकबाट अक्षुत रहन सक्ने अवस्था  छैन । भनिन्छ भारतले १८१२ देखि सहलको आक्रमण झेल्दै आएको छ ।
मैले सलहको बारेमा विशेष रुचि लिएको यसको चर्तीकला आफ्नै आँखाले देखेर पनि हो । त्यतिबेला म ६ –७ बर्षको थिएँ  होला । त्यतिबेला पुरै नेपाललाई सलहले आक्रमण गरेको हुँदो हो ।  मलाई गल्कोटमा बथानका बथान आएको संझना छ । मलाई सलहले डाँडा काँडा बन जंगल पाखा  पखेरा ढाकेको संझना छ । मलाई के पनि थाहा छ भने सलहले बाली नाली नष्ट गरेको थियो । सखाप पारेको थियो । भए पनि सलह आएको कुरालाई मैले रमाइलो कुरो मानिरहेको थिएँ  । गाउँ  घर पाखा पखेरा सलहले ढाकेको देखेर  म दंग परेको थिएँ  । त्यो मेरो लागि नयाँ अनुभव थियो । एकदम नयाँ । रमाइलो अनुभव । म खुशी थिएँ  चारैतिर सलह देखेर । म रोमांचित भए सलहको संख्या देखेर ।
त्यतिबेला हाम्रो गाउँ  घरमा शिकार खेल्ने चलन थियो । शिकार खेल्न जाने कुरालाई ऐरा खेल्न जाने पनि भनिन्थ्यो । हाम्रा गाउँ घरमा धेरै शिकार खेल्न जाने र मन पराउने व्यक्तिहरूमा मेरा बुबा पनि एक हुनुहुन्थ्यो । उहाँ बन जंगलमा मृग घोरल आदिको शिकार खेल्न जानुहुन्थ्यो । कहिलेकाही शिकार खेल्न जाँदा शिकारी कुकुर पनि साथमा लैजान पर्दथ्यो । शिकारी कुकुरले शिकार खेल्नेहरूदाई शिकार खेल्न सहज बनाइदिन्थ्यो । शिकारी कुकुरले शिकार शिकारीहरूका लागि सहजकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्दथ्यो । बुबा गाउँको मुखिया पनि भएको हुनाले अरु कसैले शिकार खेले भने मुखियालाई भनेर एउटा साप्रो ल्याइदिन्थे ।  त्यस्तो चलन थियो त्यतिबेला । बुबा एकपल्ट शिकार खेल्न गएको बेलामा एउटा पहरोको कोप्चेरोमा बसेको घोरललार्ई ताकेर हान्नु भएछ । गाली लागेर मरेको घोरलले आँखा ट्वाल ट्वाल हेरेको जस्तो देखेर बुबाले अबदेखि शिकार नखेल्ने कुरा गर्नु  भएको थियो रे ।   त्यस पछि उहाँले शिकार खेल्न छोड्नु भयो भएन मलाई थाहा छैन ।
ज्स्तो कि म सानो छँदा  एकपल्ट गल्कोटमा हाम्रो गाउँमा सलह आएको थियो ।  सलह पुरै आकाश ढाक्ने गरी आएको थियो । शायद त्यो भदौ असौजको महिना थियो । बारीमा मकै थिए । सलह मकै बारीमा छापिएको थियो । मलाई आज पनि हिजो जस्तो लाग्दछ म बुबासित हाम्रो दोकानमास्थिर बस्नेतको बारीमा सलह समात्न गएको थिएँ  । मलाई मकैका बोेटबाट सलह छौप्नु हिरा मोती पाए जस्तो लाग्दथ्यो । बहुमूल्य बस्तु प्राप्त गरे जस्तो लाग्दथ्यो । बुबासित मैले मकैको बोटबाट जति सक्दो धेरै सलह छोपिरहेको थिएँ । दरम खोलामा मलाई माछा छोप्दा जुन आनन्द आउँथ्यो बुबासित सलह छोप्दा पनि त्यस्तै आनन्द आइरहेको थियो । बुबा र मैले मकैबारीबाट कति सलह समात्यौं त्यसको हिसाब किताब त अहिले मसित छैन । तर हामीले मकैबारीबाट प्रशस्त मात्रामा सलह समातेका थियौं ।  म सलह छोप्दाको क्षण अहिले पनि स्पष्टसित  सझन सक्दछु । सलहले पात खाएर नांगै पारेको हुन्थ्यो । बाली नाली सखाप मारको हुन्थ्यो । कसले बचाउन सकोस् सलहको आक्रमणबाट बालीनाली । यत्ति हो सलहले हाम्रो बालीनाली सखाप पारे पनि जमीन खोसेर लादैन । फेर सलह बिस्तारवादले जस्तौ पटक पटक अझ निरन्तर आक्रमण  गर्दैन । लुट मच्चाउँदैन । २०–३० बर्ष पछि कहिले त ५० बर्ष पछि एकपल्ट आउँछ र हाम्रो बालीनाली नष्ट गरेर वा ज्यृुनारायण  गरेर  जान्छ । भोजन गरेर जान्छ । अझ भतेर खाएर जान्छ ।  धेरै बर्ष पछि एकपल्ट आक्रमण गर्नु र आक्रमण गरिसके पछि अलेक्ज्यान्डर महान जस्तै फेरि आफ्नै मुलुकमा फर्किनु सलहको खास बास्तविता हो । सलहले कसैको बालीनालीमा गिद्दे दृष्टि राखे पनि भूमिमा गिद्दे नजर राख्दैन ।  यस अर्थमा सलह बिस्तारवादी वा साम्राज्यवादी भए पनि कम खतरनाक विस्तारवादी वा साम्राज्यवादी हो ।
हो त म केटाकेटी छँदा एकपल्ट ठूलो संख्यामा हाम्रो गाउँमा सलह आएको कृुरा  गर्दै थिएँ । हाम्रो दोकानबाट बुबासित माथि डाँडाका बस्नेतका बारीमा उक्लेर रमाइलो मानी मानी सलह समोतेको कुरा गर्दै थिएँ । यस कुरालाई अझ अगाडि बढाएर भन्नु पर्दा मैले के कुरा  पनि उल्लेख गर्न आवश्यक हुन्छ भने त्यतिबेला मैले फलामको तावामा घिउ हालेर सलहलाई चर चर भुटेर खाएको थिएँ  । बुबाले यसरी नै खाने कुरा हो भनेर त खाएको हूँला मैले ।
मलाई आजसम्म पनि थाहा छैन सलहलाई फ्राई गरेर खान हुन्छ कि हुँदैन । अहिले भा म अवश्य पनि सलहलाई फ्राई गरेर खाने थिएनँ । सोंच्दछु आखिर सलह भनेको एक प्रकारको फटेग्रा नै त हो । फटेग्रा त हामीले कहिले छोपी फ्राई गरेर खाँदैनौं । सलह किन फ्राई गरेर खाएँ होला । त्यस पछि हाम्रो गाउँमा कहिले सलह आएन ।  सलह आएको मलाई थाहा पनि छैन । यसैले पनि मलाई सलहका बारेमा त्यति धेरै ज्ञान छैन । जे होस, बुबा शिकारी पनि भएकोले होला सलहलाई पनि शिकार गर्ने जीव ठानेर हाम्रो दोकानको नजिकको बस्नेतको बारीमा मलाई सहलको शिकार गर्न लैेजानु भएको होला  ।
यतिबेला मलाई माछा मासु वा अन्य कुनै कृुरा पकाएर वा फ्राई गरेर खाउँ खाउँ जस्तो लाग्दैन । लागे पनि मैले सलह यस कारणले पनि फ्राई गरेर खाने थिएनं कि यो कोरोनाको विश्व महामारीको समय हो  । सलह पनि लाटो कोसेरोको खानदानको जीव हुन सक्दछ ।

१६–२–२०७७