कथाकार माया ठकुरी

आख्यानकार लीलबहादुर क्षेत्रीलाई मैले गुवाहाटीमा उनकै आफ्नै निवासमा भेट्दा उनले मलाई भनेका थिए पंचायतले आफ्नो रजत जयन्तीको अवसर पारेर २०३९ सालमा भारतीय  नेपाली कथाको पुस्तक प्रकाशित गरेको रहेछ । त्यसमा तपाइको पनि कथा परेको छ ।  लीलबहादुर क्षेत्रीबाट यो सूचना पाए पछि मैले भारतीय नेपाली कथाको पुस्तक प्राप्त गरेर हेरें । त्यसमा मेरो पसिनाको गन्ध शीर्षकमा कथा समावेश गरिएको रहेछ । यसको सम्पादन गरेका थिए प्रा. दयाराम श्रेष्ठ संभवले । उनले मेरो त्यो कथा रुपरेखाबाट लिएका रहेछन् । तब मात्र मलाई थाहा  भयो ंझण्डै एक दशक अघि रुपरेखामा पसिनाको गन्ध कथा पकाशित भएको रहेछ । हुन त एकपल्ट मलाई कुरै कुरामा आसामका साहित्यकार श्यामबहादुर लिवाङले  भनेका थिए तपाइंका रचना रुपरेखामा प्रकाशित भएको छ । तर मैले त्योे कुरालाई पत्याएको थिइनं । विश्वास गरेको थिइनं । पछि मैले यो कुरा विर्सें पनि । सम्पादक दयाराम श्रेष्ठ र्सभवले त्यस कथाको स्रोत उल्लेख गर्दै भनेका रहेछन्– रुपरेखा–९३ (  २०२५ ंसाल , पृष्ठ २–४.ं)बाट । त्यतिबेला उत्तम कुँबरको सम्पादनमा प्रकाशित रुपरेखा पत्रिका नेपाली साहित्यको बहुचर्चित उच्च स्तरीय साहित्यिक पत्रिका मानिन्थ्यो । त्यतिबेलाका काठमाण्डौ र दार्जीलिङका चर्चित साहित्यकारका रचना रुपरेखामा छापिन्थे । आसाम मेघालयतिर रुपरेखा प्राप्त गर्न गाह्रो थियो ।  कुनै कुनै रुपरेखाका र्अक कहिलेकाहीं घुम्दै फिर्दै आसाम मेघालयसम्म पुग्दथे । जे होस् मेरो त्यो मनोृवैज्ञानिक कथालाई उत्तम कुँबरले निकै महत्व दिएर प्रकाशित गरेका रहेछन् । मेरो उत्तम कुँबरसित कहिले भेटघाट भएन । कुनै संवाद भएन । मैले कहिल उनलाई नजिकबाट चिन्ने जान्ने मौका पाइनं । उत्तम कुँबरको चर्चित पुस्तक हो स्रष्टा र साहित्य ।

भारतीय कथाका कथाहरूका सम्पादक दयाराम संभव श्रेष्ठले मेघालयबाट चार जना कथाकारलाई  समावेश गरेका रहेछन् । ती कथाकार हुन् अर्जुन निरौला, दिल साहनी, पोखरेल पीताम्बर र माया ठकुरी । ती कथा यी थिए – अर्जुन निरौलाको – ए्उटा रात बितेपछि, दिल साहनीको– पसिनाको गन्ध, पोखरेल पिताम्बरको–हडडी केवल हड्डी र माया ठकुरीको –पिरामिड । मैले यस लेखमा विशेष चर्चा गर्न खोजेको माया ठकुरीको हो । चर्चित कथाकार माया ठकुरी ।

माया ठकुरीको जन्म लखनऊमा २ जुलाई १९४६ मा भएको हो । त्यतिबेला उनका बुबा आमा जागीरको सिलासिलामा लखनऊमा थिए । उनी आमा बुबासित जागीरकै दौरानमा  शिलाङ पुगिकी हुन् । शिलाङ पुराएकी हुन् । उनको साहित्यिक जीवन शिलाङबाट नै शुर भयो । शिलाङ नै उनको साहित्यिक जीवनको फृुलबारी बन्यो । पछि उनी नेपाल प्रवेश गरिनंं् ।  बुटबल पाल्पा पोखरा हुँदै अन्ततः उनी काठमाण्डौमा ठहरिन पुगिन् । काठमाण्डौकी निवासी भइन् ।  काठमाण्डौकी बाििसन्दा भइन् । शिलाङबाट साहित्यिक जीवन शुरु गरेकी माया ठकुरी काठमाण्डौ पुग्दा नपुग्दै पारिजात, बानिरा गिरी र प्रेमा शाह पछिकी चर्चित तथा स्थापित महिला हस्ताक्षर भएकी छन् । उनी पारिजात जस्तै प्रतिबद्ध माक्र्सवादी लेखिका त अवश्य होइनन् तर झुकाव भने त्यतातिर भएको पाइन्छ । देखिन्छ ।  उसरी उनी तल्लो बर्गकै उपेक्षित पात्र पात्राका पीडालाई आफ्नो कथाको विषय बस्तु बनाउने गरेकी  छन् । यस कारण पनि उनी लोकप्रिय कथाकार बनेकी हुन् ।          

जहाँसम्म मलाई संंझना छ मैले माया ठकुरीको नाम म लोकरा नयाँ राबरघारी, दरंग जिल्ला ( हाल शोणितपुर ) असम रहँदा बस्दाको बेलादेखि सुन्न जान्न थालेको हुँ । खास गरी मैले उनको नाम सर्वप्रथम भवानी भिक्षुको विशेष पहल र उपस्थितिमा स्थापित          नेपाली साहित्यकार सम्पर्क समिति, शिलाङबाट  प्रकाशित तथा प्रा गोपीनारायण प्रधानद्वारा सम्पादित आशा पत्रिकामा छापिएको कविता बौलाहीबाट सुनेको तथा जानेको हुँ । यो पत्रिका १९६४ मा प्रकाशित भएको थियो ।  पछि म शिलाङ पुगे पछि माया ठकुरीसित राम्ररी परिचय भयो । भेटघाट  चिनाजानी भयो । त्यतिबेला शिलाङमा एक दर्जन जति कथाकारहरूले कथा विधामा कलम चलाउँदथे । माया ठकुरी तिनै शिलाङका एक दर्जन कथाकारमध्ये एक थिइन् । एक हुन् । त्यतिबेला शिलाङ्मा  कथा लेखनमा निकै सक्रिय रहेका व्यक्तिहरू थिए संतुलाल शंकर, कमल क्षेत्री बगाले , अर्जुन निरौला, बिक्रमबीर थापा, दुर्गाप्रसाद अधिकारी, माया ठकुरी, पोखरेल पीताम्बर, जंगबहादुर थापा ,कमल राई, सरस्वती राई, राम कुमारी लामा, तुलसी क्षेत्री, बिक्रम थापा आदि । यी कथाकारहरूमा निरन्तर कथा विधामा कलम चलाउने व्यक्ति हृन् अर्जुन निरौला , बिक्रमबीर थापा, दृुर्गाप्रसाद अधिकारी र माया ठकुरी ।

मैले असममा छँदादेखि नै कथा विधामा कलम चलाउन थालेको थिएँ । शिलाङमा बस्ने  थाले पछि कथा लेखनका साथसाथै विभिन्न समाचारपत्र र साहित्यिक पत्रिकाको सम्पादनमा आवद्ध भएको थिएँ । फेरि म नेपाली साहित्य परिषद्को मुल सचिवको रुपमा पनि क्रियाशील थिएँ । शिलाङका साहित्यकारहरूसित घनिष्ठ सम्बन्ध    राख्ने सन्र्दभमा मेरो माया ठकुरीसित पनि बराबर भेटघाट भइरहन्थ्यो । साहित्य विशेष गरी कथा विधाका बारेमा चर्चा परिचर्चा भइरहन्थ्यो । उनले कथा लेखनमा विशेष रुचि राख्ने हुनाल पनि म बराबर उनीबाट कथाको माग गरिरहन्थें । कथा लेख्न आग्रह गरिरहन्थें । माया ठकुरीले लेखेका कथा शिलाङबाट प्रकाशित हुने र स्वयं म सम्पादक रहेको पत्रिका मादल र कथामंचमा प्रकाशित भएका छन् । उनका कथा कृष्ण प्रसाद ज्ञवालीको सम्पादनमा प्रकाशित हुने सुमन पत्रिकामा पनि छापिएका छन् । कुरा के भने माया ठकुरी शिलाङमा छँदादेखि नै एकजना सफल महिला कथाकारको रुपमा स्थापित  भइसकेकी थिइन् । नेपालमा आए पछि उनले अझ बढी स्पेश पाउन सकिन् ।  अझ बढी चर्चा पाउन सकिन् । अझ बढी मान्यता पाउन थालिन् । 

मलाई संभना छ मैले पंचायतकालमा लोकभाषाको शैलीमा एउटा कथा मिमासा लेखेको थिएँ । प्रकाशित गरेको थिएँ । त्यो कथा सरल थियो । बाल कथा जस्तो थियो ।  त्यतिबेला माया ठकुरी पोखराको गण्डकी बोर्डिङमा शिक्षिका थिइन् । उनले मेरो त्यो कथा पढेकी रहिछन् । मलाई भनेकी थिइन् । मलाई तपाइंको त्यो कथा किै मन पर्यो । बाल बालिकाले पनि सजिलै बुझ्न सक्ने । मैले स्कूलको सूचना पाटीमा राखिदिएकी छु त्यो कथा । मेरी छोरीले निकै राम्रो मानेकी छन् तपाइंको कथा ।  

कथाका अतिरिक्त माया ठकुरी गीत लेख्छिन् र गीत गाउँछिन्  पनि ।  तर गीत संगीत उनको कलाको मूल विषय भने होइन । उनी सही अर्थमा कथाकार नै हुन् । कथाकारितमा चर्चित भएकी माया ठकृुरी विभिन्न साहित्यिक प्रतिष्ठानबाट सम्मानित भएकी छन् । पुरस्कृत भएकी छन् । उनले अहिलेसम्म आधा दर्जन जति कथा संग्रह प्रकाशित गरेकी छिन् । उनका प्रकाशित कथा कृतिहरू यस प्रकारका छन् – नजुरेको जोरी ( २०३७ ), गमलाको फूल ( १०३३ ), साँधु तरेपछि ( २०३९ ), चौतारी साक्षी छ (  २०४६ ) र माया ठकुरीका कथाहरू (  २०४ं८ ) । माया ठकुरीका एउटा गीत संग्रह–इन्द्रधनुष ( २ ०६१ ) मा पनि प्रकाशित भएको देखिन्छ ।

माया ठकुरी अहिलेसम्म यी पुरस्कारबाट सम्ँमानित भएकी देखिन्छन् –रत्नश्री सुवर्णृ पुरस्कार ( २०३५ ) ,  नेपाली कथा पुरस्कार ( १९४१ ) , शिक्षा पुरस्कार ( २०४४ ) ,मैना पुरस्कार ( २०६१ ) तथा खिल शर्मा –राजीव लोचन जोशी स्मरक पुरस्कार ( २०६३ ) ।        

हाल माया ठकुरी नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठामा संलग्न रहेर  साहित्य सृजनमा क्रियाशील रहेकी छन् । 

३०–४–२०७७