जनार्दन आचार्यको संझनामा

 

त्यतिबेला मेरो मित्र दुर्गा प्रसाद अधिकारी बाबु मणिसिंह गुरुङको जीवनी लेख्ने कार्यमा लागेका र त्यसको आवश्यक सामाग्री जुटाउँदै थिए । यसै सन्दर्भमा हामीले मदन पुरस्कार पुस्तकालयबाट मणिसिंह गुूरुङले १९३६ तिर शिलाङबाट प्रकाशित  र सम्पादित गरेको पत्रिका गोर्खा सेवकका प्रतिहरू प्राप्त गर्न सकिन्छ कि भनेर त्यसका हर्ता कर्ता कमल मणि दीक्षितलाई भेट्न पुलचौक पुगेका थियौं । हामीले त्यस दिन कमल मणि दीक्षित जनार्दन आचार्यले सम्पादन गरेको साप्ताहिक समाचारपत्र साप्ताहिक समाकालीनमा मैले गुवाहाटीका प्रेमसिंह सुवेदीका सम्बन्धमा लेखेको लेख पढ्दै रहेछन् । उनले हामीले भेट्नासाथ मलाई भने म तपाइंले साप्ताहिक समकालीनमा गुवाहाटीका प्रेमसिंह सुवेदीका बारेमा लेखेको लेख अध्ययन गर्दै थिएँ । तपाइंंले आसामतिरका साहित्यकारहरूका बारेमा कलम चलाएर निकै महत्वपूर्ण काम गर्नु भएको छ ।  तपाइंले माओवादीका सम्बन्धमा  पनि लेख लेख्नु हुने रहेछ । ती लेखतिर मेरो खासै चासो छैन । तर तपाइंले  आसामतिरका साहित्यकारहरूका बारेमा लेख लेखेर हामीलाई महत्वपूर्ण सूचना उपलब्ध गराउनृु भएको छ । पछि तपाइंले यसलाई पुस्तकको आकारमा प्रकाशित गर्नु होला ।  र्मैले कमल दीक्षितलाई भेट्दा उनलेृ मैल. जुन आसामका साहित्यकार प्रेमसिंह सुवेदीको बारेमा लेख लेखेको थिएँ र त्यनिबेला उनले पढिरहेका थिए तिनको मृत्युृ र्भैसकेको छ । स्वयं मलाई  समकालीनका लेख पुस्तकको रुपमा प्रकाशित गर्ने सुझाव दिने कमल मणि दीक्षितको पनि मृत्यु भैसकेको छ ।  मैले लेख लखेर प्रकाशित गरिरहेका पत्रिका साप्ताहिक समकालीनका सम्पादक जनार्दन आचार्यको पनि हालै मृत्यु भएको छ । वास्तवमा मैले यो लेख यिनै साप्ताहिक समकालीनका सम्पादक जनार्दन आचार्यको असामयिक मृत्युृको दुखद घडीमा उनको सम्झनामा लेख्न थालेको हुँ ।

त्यतिबेला म राजधानीबाट प्रकाशित सबै पत्र पत्रिका पढ्ने गर्दथें । साप्ताहिक समाकालीनको पनि म पाठक थिएँ ।  शायद यसै सिलसिलामा मैले जनादर्न आचार्यको नाम बिशेष रुपमा सुनेको हुँदो हुँ ।  मैले वामभपन्थी साथीहरूबाट सुन्दथें जनादर्न आचार्य कुनै जमानामा कम्युनिष्ट थिए । अहिले राजावादी भएका छन् । मैले त्यसलाई सहज रुपमा लिएँ । कैयौं चर्चित कम्युनिष्ट नेताहरू पनि राजाबादी भएको सन्दर्भमा जनार्दन आचार्य राजावादी हुनु कुनै नोलो र अचम्भको कुरा भएन । थिएन । जे भए पनि मैले जनार्दन आचार्यलाई एकजना  देशभक्त राष्ट्रवादी व्यक्तिको रुपमा बुझेको थिएँ । उनको लेखनीले त्यही कुरा जनाउँथ्यो ।  उनको यो पक्ष मलाई निकै मन पर्दथ्यो ।

एकपल्ट म काठमाण्डौमा गएको बेलामा साप्ताहिक विमर्शको कार्यालयमा पुगेको थिएँ । म त्यहाँ पुगेको थिएँ गोविन्द बर्तमानलाई भेट्न । भैरहवामा बसेर पत्रकारिता गर्ने गोविन्द बर्तमान काठमाण्डौ फर्केका थिए र साप्ताहिक बिमर्शमा काम गर्न थालेका थिए ।  उनले मलाई काठमाण्डौ गएको बेलामा साप्ताहिक समकालनीनको अफिसमा उनलाई भेट्न सकिन्छ भनेका थिए ।  त्यतिबेला नै मलाई गोविन्द बर्तमानले त्यहाँ पुगेका जनार्दन आचार्यसित मेरो परिचय  गराइदिएका थिए । गोविन्द बर्तमानको पहल वा अग्रसरतामा मेरो जनादर्न आचार्यसित परिचय भयो । त्यो हाम्रो प्रथम र अन्तिम पनि परिचय भएको रहेछ । यतिबेला गोविन्द बर्तमान पनि हामी सामु छैनन् । जनादनै आयार्य पनि हामीबीच छैनन् । उनीहरू मेरो स्मृतिमा मात्र बाँचिरहेका छन् ।  शायद राजाबादी भनेर म जनार्दन आचार्यसित त्यति खुलर बोलिनंं । जनार्दन आचार्य पनि मसित खुलेर बोलेनन् ।

जनार्दन आचार्यले साप्ताहिक समकालीनको सम्पादन र प्रकाशन गर्न थाले ।  राििष्ट्रयताको सवालमा यो पत्रिका खरो उत्रेको थियो । यस कारण पनि यसले लोकप्रियता प्राप्त गरेको थियो ।

मैले एउटा पत्र लेखेर आसामतिरका ओझेलमा परेका नेपाल िसाहित्यकारहरूका बारेमा कलम चलाउने बिचार जनार्दन आचार्यको सामु राखेको थिएँ । उनले मलाई पत्रको जबाब नलेखे पनि मैले आसाम मेघालय, नागालैण्ड, मिजोराम ,मणिपुर आदि ठाउँका नेपाली साहित्यकारहरूका सम्बन्धमा कलम चलाउन थालें र धमाधम साप्ताहिक समकालीनमा प्रकाशनार्थ पठाउँदै गएँ ।  जनार्दन आचार्यले मेरा लेखहरू ठूलो महत्व र  प्राथमिकता दिंदै छाप्न थाले । जबसम्म साप्ताहिक समकालीन प्रकाशित भइरह्यो मेरो कलम पूर्वोत्तर भारतका नेपाली साहित्यकारहरूका बारेमा चल्दै रह्यो ।  साप्ताहिक समकालीन बन्द भए पछि मेरो त्यस तर्फका लेखकहरूका सम्बन्धमा कोर्ने कमल पनि बन्द भयो । बन्द भएको जस्तै भयो । 

जे होस्, र्मैले साप्ताहिक समकालीनमा लेखेर प्रकाशित गरेका लेखहरूले निकै लोकप्रिता पाए जस्तो मलाई लाग्दछ । वास्तवमा मलाई नचिन्ने र मेरो नाम नै नसुनेका पाठकहरूले साप्ताहिक समकालीनमा प्रकाशित लेखबाट चिन्न थाले । धेरैका मुखबाट र्मैले सकारात्मक टिप्पणी सुन्न पाएँ ।

कमल दीक्षितले मलाई यी लेखलाई पुस्तकको रुपमा प्रकाशत गर्नु होला भनेका कुरा मैले भुलेको थिइनंं । उसरी मेरो बिचार पनि ती लेखलाई पुस्तकको रुपमा प्रकाशित गर्ने नभएको होइन । तर पनि त्यस कार्यले गति लिन सकेको थिइनं । मैले ती लेखहरूलाई टाइप गराएर  बर्षाैं पहिलेदेखि कम्प्युटरमा कैद गरेर राखेको भए पनि शुद्धासुद्धि सम्बन्धमा सरसर्रती पढ्ने समय निकाल्न सकिरहेको थिइनंं । कोराना ( कोविद– १९)को महामारी  अभिशापको रुपमा बिकराल रुप लिंदै विश्वभरि फैलिंदै त्यसले नेपाल प्रवेश गर्दा लकडाउनको अवस्था आए पछि त्यो समय मेरो निम्ति  बरदान साबित  हुन पुग्यो । किसानले बर्षभरि लगाएको बालीनाली  तयार भए पछि स्याहार्न थाले जस्तै मैले यसै बेला चारैतिर छरिएका मेरा लेख रचनालार्ई संकलन गरेर बिटा बिटा वा मुठा मुठा पारेर राख्ने मौका पाएँ । पुस्तकको रुपमा क्रमश प्रकाशित गर्ने सोंच पनि बनाउन थालें । यस क्रममा मैले मेरा साप्ताहिक समकालीनमा प्रकाशित लेखहरूको पनि शुद्धा अशुद्धि समेत हेरेर मोठो पारेर राखेको थिएँ । त्यसको भूमिकामा मैले जनार्दन आचार्यलाई पनि संझेको थिएँ । उनलाई पनि धन्यवाद दिएको थिएँ । तर त्यो पुस्तक प्रकाशनार्थ छापाखानाको ढोका घच्घचाउन नपुग्दै जनार्दन आचार्य हामीबीच रहेनन् । उसो त मेरा त्यतिबेला साप्ताहिक समकालीनमा प्रकाशित लेखहरू पुस्तकको रुपमा प्रकाशित गर्नुहोला भन्ने कमल मणि  दीक्षित पनि यतिबेला हाम्रो सामु छैनन् ।  मैले जसको बारेमा लेखें र जो त्यतिबेला जीवित नै थिए तीमध्ये कति यतिबेला यो संसारमा छैनन् । कति राम्रो हुँदो यो पुस्तक उनीहरूकै जीवनकालमा प्रकाशित भएको भए । के गर्ने समय आफ्नो गतिले चल्छ । समयलाई नै कसैलाई पर्खने समय नहुन सक्दछ ।

यसै प्रंसंगमा मलाई एउटा कुराको संझना भइरहन्छ । मैले साप्ताहिक समकालीनमा शिलाङका कवि तथा निबन्धकार कृष्णप्रसाद ज्ञवालीको सम्बन्धमा लेख्न थालेको थिएँ । यो कुरा मित्र दुर्गाप्रसाद अधिकारीले आफन्तीको विवाहको सन्दर्भमा बुटबलमा आएको बेलामा  उनकी छोरीलाई जनाएका रहेछन् । त्यतिबेला बिरामी भएर ओछ्यान परेका कृष्णप्रसाद ज्ञवालीलाई यो कुराको जानकारी भएको रहेछ । साप्ताहिक समकालीन शिलाङमा पनि पुग्दोरहेछ । मैले कृष्णप्रसाद ज्ञवालीका बारेमा लेखेको लेख समाकालीनमा क्रमश प्रकाशित हुँदै गएको भए पनि शिलाङ पुग्न समय लागेछ । आफ्नो मृत्यु हुनुभन्दा एक दिन अघि कृष्ण प्रसाद ज्ञवालीले छोरीसित साप्ताहिक समकालीन मगाएर मेरो लेख छ छैन हेर्न लगाएछन् । मेरो साप्ताहिक समकालीनमा प्रकाशित भएका अंक त्यहँ पुगिसकेका रहेछन् ।  यसरी मैले कृष्ण प्रसाद ज्ञवालीका बारेमा लेखेका लेखहरू उनको मृत्यु अघि प्रकाशित गरेको भए पनि तिनीमाथि नजर लगाउन नपाउँदै उनको मृत्यु भयो । यो कुरा  मलाई खट्किरहन्छ । म संझिन्छु जब म कृष्ण प्रसाद ज्ञवालीको शिलाङको बडाबजारमा स्थित पुस्तक पसलमा बसेर कुनै लेख रचना बारेमा टिप्पणी गर्दथें उनी मलाई भन्दथे – मलाई लाग्दछ तपाइं त  समालोचक बन्नु हुन्छ होला । मलाई लाग्दछ त्यतिबेला मसित कवि वा निबन्धकार कृष्ण प्रसाद ज्ञवाली बोलिरहेका थिएनन् । उनीभित्रको समालोचक बोलिरहेको थियो । हुन त भनिन्छ साहित्यिक सृजना आफैमा समालोचना हो र समालोचना आफैमा साहित्यिक सृजना हो । 

मलाई लाग्दछ जनार्दन आचार्यले मेरा उत्तर पूर्वांचलका भारतका साहित्यकारहरूका विषयमा  लेखिएका लेखहरू प्रकाशित नगरिदिएको भए मैले ती सम्बन्धमा कलम चलाउने पनि थिएन होला शायद । उनले नियमित  रुपले साप्ताहिक समालोचनामा मेरा लेख प्रकाशित  गरिदिएर मलाई उत्तर पूर्वांचलको साहित्य र साहित्यकारहरूका विषयमा कलम चलाउन उत्प्रेरित गरिरहेका थिए । यसको निम्ति म जनार्दनप्रति आभारी छु । 

एकपल्ट  साप्ताहिक विमर्शको कार्यालयमा मैले पत्रकार गोविन्द बर्तमानलाई भेट्दा अचानक भेट भएका र सामान्य परिचय गराइएका जनार्दन आचार्यका सम्बन्धमा मैले धेरै कुरा जान्ने कुरा पनि भएन र उनले पनि मेरो सम्बन्धमा धेरै कुरा जान्ने कुरा भएन । फेरि पनि साप्ताहिक समकालीनले हामीलाई जति एक अर्कादेखि टाढा भए पनि नजिक ल्यायो ।  उनको असामयिक मृत्युको खबरले मलाई दुखित बनाएको छ । यिनै शब्द संझनाबाट म उनीप्रति हार्दिक श्रद्धांजति प्रकट गर्दछु । 

६–१०–२०७७

१९–१–२०२०