यो कुनै काल्पनिक कथा होइन

  

   

गोरा अग्ला खाइलाग्दा धन बहादुर सुनारलाई मैले त्यतिबेला चिनेको थिइनं । एक दिन प्राध्यापक गोपी नारायण प्रधानसित शंकरदेव कलेजबाट तल झर्दै थिएँ । बिष्णुपुरको ओरालोमा हाम्रो झम्का भेट यिनै धनबकादुर सुनारसित भयो । शायद मेरो उनीसितको यो नै प्रथम र अन्तिम भेट थियो । प्रा गोपी नारायण प्रधानले हामीबीच एक अर्कासित परिचय गराएका थिए । मलाई त्यतिबेला धनबहादुर सुनार एउटा अध्ययनशील लेखक रहेछन् भन्ने कुरा थाहा भएको थियो । पछि पछि मात्र मलाई उनी बारे धेरै कुरा थाहा हुँदै गयो । उनी आसामी बंगाली नागा हिन्दी अंग्रेजी आदि भाषाका ज्ञाता र लेखक पनि रहेछन् । साहित्यकार पनि रहेछन् । उनीसित मेरो सालाखाला पाँच दशक अघि प्रा गोपीनारायण प्रधानसित भेट हुँदा के के कुरा भए त्यसको स्मरण त म अहिले गर्न सक्दिनं । तर धनबहादुर सुनारले  महात्मा गान्धीलाई पनि प्रभावित पार्ने र  लेनिनले पनि रुसी क्रान्तिको ऐना भनेका लिउ टल्सटयको बृहत उपन्यास बार एण्ड पिस (  युद्ध र शान्ति ) का बारेमा चर्चा गरेका थिए । पछि मैले वी ए को विद्यार्थी छँदा नै बार एण्ड पिस जबरजस्ती पढेको थिएँ । बार एण्ड पिसमा एक हजारभन्दा बढी चरित्रहरू छन् । उनीहरूको नाम संझिन पनि निकै गाह्रो ।

यिनै धनबहादुर सुनारले नेपाली भाषामा आफ्नो आत्मा कथा लेखेका छन् । त्यसमा उनले आफ्नो शिक्षक हुँदाको पीडा पोखेका छन् ।  जीवनको प्रारम्भिक कालमा उनी आसामी स्कुलमा शिक्षकको रुपमा नियृुक्त भएका रहेछन् । शिक्षक बनेका रहेछन् । उनी शिक्षक बनेर पढाउन थाले पछि केही नेपालीहरूका अभिभावकहरूले आसामी स्कूलका प्रधान अध्यापकलाई भ्ेटेछन् र दबाब दिंदै भनेछन् – धनबहादुर सुनार अछुत जातिको मान्छे हो । यसलाई स्कूलबाट निकालिदिनुहोस् । अछुतले पढाउने स्कूलमा हामीले कसरी आफ्ना छोरा छोरीलाई पढाउन सक्दछौं । नेपाली विद्यार्थीहरूका अभिभावकका कृुरा सुृने पछि आसामी प्रधान अध्यापकले जबाब दिंदै भनेछन् – तपाइंहरूको  जातिले कसलाई अछुत भन्छ कसलाई भन्दैन त्यो म जान्दिनं । मेरो लागि धनबहादुृर सुनार एकजना असल शिक्षक हुन् । उनलई म कसरी स्कूलबाट निकाल्न सक्दछु । बरु तपाइंहरूले धनबहादुुर सुनारले पढाएको स्कुलमा आफ्ना बच्चा बच्ची पढाउन  चाहनृु हुन्न भने उनीहरूलाई स्कूल  ट्रान्सफरको सर्टिफिकेट दिन्छु । उनीहरूलाई अन्य स्कुलमा पढाउन सक्नुहुन्छ  । 

केही समय पछि एकजना मगर सुवेदारले धनबहादुृर सुनारलाई भेटेछन् र भनेछन् – सर तपाईले मेरा बच्चालाई होम ट्युसन पढाइदिनुृ पर्यो । जबाबमा धनबहादुर सुनारले भनेछन्– म सुनबार हुँ । म कसरी तपाइंको घरमा गएर होम ट्युशन पढाउन सक्दुछ र ? जबाबमा सुवेदारले भनेछन् – म अरु केही जान्दिन । तपाइं एउटा राम्रो शिक्षक हो । तपाइंले मेरा बच्चाहरूलाई होम ट्युशन पढाइदिनु पर्यो । 

दोस्रो विश्वयुद्ध ताक यिनै धनबहादुृर सुनार इन्टलीजेन्स अफिसर भएर जापान बिरुद्धको लडाईमा बर्मा मोर्चामा खटेका थिए ।  

सरकारी नोकरीबाट रिटायर्ड भए पछि धनबहादुर सुनार शिलाङ र नागालैण्ड दुबै ठाउँमा आलोपालो गरी बस्दथे । धेरै जसो आसामी र नेपाली भाषामा कलम चलाइरहन्थे ।

धनबहादुर सुनारकी श्रीमती सरस्वती सुनार शिलाङकी एकजना प्रतिष्ठत समाजसेवी थिइन् ।, धनबहादुर सुनारकी छोरी श्यामा सुनार शिलाङमा बसेर नै अध्ययन गर्दथिइन् । अध्ययन गर्दै जाँदा यिनले इतिहासमा एम ए र कानूनमा एल एल वी अध्ययन गरेकी थिइन् । र्मैले शिलाङ ल कलेजबाट एल एल वी अध्ययन पूरा गर्ने बेलामा यिनी इतिहासमा एम ए गरेर एल एल बी मा अध्ययन गर्न थालेकी थिइन् । हामीहरूले पोलो ग्राउण्डमा आयोजना गरेको विद्यार्थीहरूको पिकनिकमा यिनलाई उपस्थित पनि गराएका थियौं ।   

गोरी अग्ली श्यामा सुनार कुनै फिल्मकी हिरोइन जस्ती देखिन्थिइन् । त्यतिबेला मान्छेहरू उनीबारे चर्चा गर्दै भन्ने गर्दथे नेपाली सुनारमा उनको जोडी पाउन गाह्रो छ । यिनको विबाह नेपालीसित हुन सक्दैन । हुन्छ होला ,।  आसामका प्रथम नेपाली विधान सभा सदस्य (  एम एल ए ), स्वतन्त्रता सेनानी तथा आसामका कांग्रेसका नेता दलबीर लोहारकी छोरीको विवाह एकजना आसामी चौधरीसितभएको थियो जो पछि आसामका मंत्री बनेका थिए । नेपालीका प्रथम आइ पि एस अफिसर  आसामका   ए आई जी पी लालबहादुर सेवाको इतिहासमा एम ए गरेकी जेठी छोरीको विवाह एकजना दिल्लीको अनेपाली युवकसित भएको थियो । लालबहादुर सेवाकी अंग्रेजीमा एम ए गरेकी कान्छी छोरीको विवाह मणिपुृरको राजकुमार युवकसित भएको थियो । यही भएर पनि होला मान्छेहरूले श्यामाको विबाह कुनै अनेपालीसित हुन्छ भन्ने कल्पना गरेका ।

तर श्यामा सुनारको लागि योग्य सुनार युबक नभेटिएका भने होइनन् शिलाङमा नै । उनको नाम थियो के वी सुनार । उनले वी एस सी पास गरेर स्टेट बैंक अफ इंडियामा अफिसर पदमा नियुक्ति पाएका थिए । उनले आफूलाई श्यामा सुनारको लागि उपयुक्त बर ठानेर र्नै विवाहको प्रस्ताव पठाएका थिए । उनले जबाब पाए – श्यामा गोठालाको छोरासित विबाह गर्न तयार छैनन् ।

म नेपाल आए पछि बेला बखतमा पूर्वोत्तर भारततिर गइरहन्थे । यस क्रममा म पूर्वोत्तर भारतको सबभन्दा पूर्वमा बर्माको बोर्डरमा पर्ने मणिपुरसम्म पुगेको थिएँ । त्यतिबेला मैलै  धेरै नेपाली साहित्यकारहरूलाई भेटेर भाषा साहित्यका बारेमा कुराकानी गरेको थिएँ । मणिपुरमा मैले नेपाली भाषामा लगभग ३० भन्दा बढी पुस्तक लेखेका मणिपुर विश्व विद्यायलका हिन्दीका प्रोफेसर डा चन्देश्वर दुबेलाई विश्वविद्यालय परिसरमा नै गएर भेटेको थिएँ । नागालैण्डमा पूर्वोत्तर भारतका अग्रज कथाकार तथा कवि हरिप्रसाद गार्खा र।ईलाई भेटेको थिएँ । गुवाहाटीमा लीलबहादुर क्षेत्रीलाई भेटेको थिएँ । 

यसै क्रममा मैले शिलाङमा धनबहादुर सुनारलाई भट्न चाहेको थिएँ । धनबहादुर सुनारका घर लाबान नजिक लेडी हैडी पार्कमा थियो ।   म धनबहादुर सुनारलाई भेट्न शिलाङका साहित्यकार तथा पत्रकार हेम जोशीसित गएको थिएँ । तर मेरो धनबहादुर सुनारसित भेटघाट गर्ने र उनीसित  नेपाली भाषा साहितयका बारेका कुराकानी गर्ने इच्छा पुरा हुन सकेन ।उनी घरमा उपलब्ध भएनन् । घरमा श्यामा सुनार मात्र रहिछन् । मैले उनलाई प्रश्न गर्दै भने  – तपाइंले मलाई चिन्न सक्नुहुन्छ कि हुँदैन । उनले जबाबमा भनिन् –तपाइंलाई पनि कतै नचिन्ने कुरा हुन सक्दछ । त्यतिबेला श्ँयामा सुनार भारतको एक्सटरनल फलाइटमा एअर होस्टेज थिइन् र थोरै समयको लागि छुट्टीमा आएकी थिइन् । मैले उनलाई भनेको थिएँ – जागिर त तपाइंले जोखिमपूर्ण नै खानु भएछ । उनले जबाबमा भनेकी थिइन् – एअर होस्टेजमा जागीर खाएको  हुनाले त मैले ममीलाई सारा संसार घुमाउन सकें । चिया पिउँदै एक छिन कुराकानी भए पछि हामी श्यामा सुनारसितबाट विदा भयौंंं । 

बाटोमा होम जोशीले मसित कुराकानी गर्दै भनेका थिए श्यामा सुनारको विवाह किरण जोशीसित गरिदिने विषयमा हामीबीच कुराकानी चलिरहेको छ । 

किरण जोशी मैले जाने बुृझेकै युवक थिए । उनको घर अपर मोप्रेममा पर्दथ्यो । उनीसित मेरो घनिष्ठ सम्बन्ध नभए पनि उनलाई मैले डन्बास्को स्वाएर र सेन्ट एन्थनी कलेज अगाडि उभिएको देख्दथें उनीसित मेरोभन्दा पनि प्रा गोपी नारायण प्रधानसित कुराकानी हुने गर्दथ्यो । उनी निकै अग्ला र गोरो सुन्दर युवक थिए । शिलाङमा जैसी बाहुनले जोशी लेख्दछन् । उनीहरू जृुनसुकैै थरका बाहुन हुन सक्दछन् । आसाममा जुनसुकै थरका बाहुनले प्राय शर्मा र जुनसुकै थर भएका क्षेत्रीले पनि प्राय मात्र क्षेत्री लेख्ने चलन छ ।  उसरी आसामीले आफ्नो भाषामा उच्चाहरण गर्दा शर्मालाई  खर्मा र क्षेत्रीलाई खेत्री उच्चाहरण गर्दछन् ।  शिलाङमा जैसीले जोशी लेख्ने परम्परा धु्रवनाथ जोशी र लोकनाथ जोशीले शुरु गरेका होलान् ।  व्रिटिशको जमानामा ठेक्का पट्टा गर्ने लोकनाथ जोशी शिलाङका सबभन्दा धनी व्यक्ति मानिन्थे। ध्रुवनाथ जोशी कांग्रेस आईका नेता हुन्,। उनी मेघालयमा ३० बर्षसम्म लगातार विधान सभा सदस्य (  एम एल ए ) भएका थिए । उनी मेघालय विधानसभामा कांग्रेसका सचेतक पनि भए । मंत्री पनि भए । हालै उनको ९८ बर्षको उमेरमा मृत्यु भएको छ ,। जोशीको खास थर अधिकारी हो । तर किरण जोशीको खास थर के हो मलाई थाहा भएन । किरण जोशी मेघालयबाट सी ए गर्ने पहिलो नेपाली युवा थिए ।  चार्टर एकाउन्टेन्ट भए पछि किरण जोशीको आर्थिक अवस्था निकै राम्रो भएको थियो ।  उनको जीवन शैलीमा पनि ठूलो परिवर्तन आएको थियो । हेम जोशीले श्यामा सुनारसित विबाह गर्ने कुरो चलेको यी दुबैलाई अध्ययन सम्पन्नता पद प्रतिष्ठा उमेर र रुप सबै दृृष्टिकोणले उपयृुक्त जोडी मानेर नै त होला त्यहाँको समाजले यी दुई जोडीबीच विवाह हुनु पर्दछ भनेर पहल गरेको ।  

म शिलाङबाट बुटबल फर्केको केही समय पछि मैले सुने किरण जोशी र धनबहादुर सुनार तथा सरस्वती सुनारकी छोरी श्यामा सुनारबीच शिलाङ क्लबमा विवाह सुससम्पन्न भयो । यो लगभग तीन दशक अघिको कुरो हो ।

१०–३–२०७८                                                                ...