लेखक पाठक प्रकाशक तथा राज्य १

 

भन्न त कतिपय साहित्यकारले आफूले स्वान्त सुखाय लेखेको कुरा पनि गर्दछन् । तर यस कुरामा त्यति सत्यता छैन । हुँदैन । यथार्थमा जुनसुकै साहित्यकारले आफूले लेखेका कुरा पाठक समक्ष  पुराउन खोज्दछन् । जनताका बीचमा पुराउन चाहन्छन् । यो साहित्यकारहरूमा रहेको आम प्रवुत्ति नै हो । साहित्यकारले आफ्ना कुरा कुनै माध्ययमद्वारा व्यक्त गरेर संतुष्टि प्राप्त गर्ने कुरा त छँदै छ । उनीहरूले प्राप्त गर्ने अर्को संतुष्टि उनका अभिव्यक्ति पाठकसामु पुराउनु नै  हो । हुन त साहित्य सृजना नै साहित्यकारको प्रमुख लक्ष्य हो । यस अर्थमा आफ्ना सृजना पाठकसामु पराउने कुरा तपसिलमा पर्दछन् ।

लेखक कवि वा साहित्यकारले परस्परमा आफ्ना सृजना पढेर सुनाएर पनि एक प्रकमारले पाठकसम्म आफ्ना रचना पुगेको अनुभूति लिन सक्दछन् । संतुष्टि लिन सक्दछन् । यसबाट उनीहरूलाई के पनि अतिरिक्त लाभ हुन सक्दछ भने  यसबाट उनीहरू परस्परमा फिड व्याक प्राप्त गर्न सक्दछन् । आफ्ना रचनालाई परिमार्जित गर्न आवश्यक सुझाव सल्लाह प्राप्त गर्न सक्दछन् । 

सामान्य लेख रचना त पत्र पत्रिकामा प्रकाशित गरेर पनि पाठकसामु आफ्ना सृजना पठाउन सकिन्छ । तर पुस्तक आकारका लेख रचना पाठकसम्म पुराउन कठिन हुन्छ । हुन त लु स्यूनले पत्रिकामा किस्ता किस्तामा लेखेर पनि आ क्यु को साँँचो पाठक  सामु पुराएका थिए  उनले धारावाहिक रूपमा आ क्युको साँचो कथा दिसम्बर ४ , १९२१ देखि लेख्न शुरु गरेर फरवरी २२ , १९२३ मा समाप्त गरेका थिए । यस कथा सम्बन्धमा लु स्यूनले भनेका छन् पत्रिका सम्पादक प्रकाशक यस कथालाई अझ लम्बाइदिए हुन्थ्यो भन्ने चाहन्थे तर उनले आ क्यु लाई मारेर कथा समाप्त गरिदिएको थिए । तर यस्ता उदाहरण अपवाद मात्र हुन सक्दछन् । आंशिक सत्य मात्र हुन सक्दछन् । आम सत्य होइन ।

यसको अर्थ के हुन्छ भने लेखक कवि वा साहित्यकारले आफ्ना पुस्तक आकारका सृजना पाठकसम्म पुराउन प्रकाशको भूमिका पनि अपनाउन पर्ने हुन्छ ।   ठूला ठूला लेखकलाई यस किसिमको समस्या नभए पनि भर्खर कलम समातेका लेखक कवि साहित्यकारहरूलाई आफै प्रकाशक बन्नु पर्ने वाध्यता हुन्छ । अन्यथा उनको कृतिले पाठकसम्म पुग्ने सौभाग्य नपाउन सक्दछ । यस कुराको राम्रो अनुभव म स्वयंलाई छ ।  वास्तवमा म जहिलेदेखि लेखकको भूमिका उत्रिएँ त्यतिबेलादेखि नै प्रकाशक पनि बनें । प्रकाशक पनि आफ्नै पुस्तकको प्रकाशक । लगभग दुई दर्जन जति पुस्तक तथा आधा दर्जन पत्र पत्रिकाको प्रकाशक । यस अर्थमा म कुनै साझा प्रकाशन ¬( जुन अहिल अस्तित्वमा छैन ) जस्तो विख्यात प्रकाशक होइन । रत्न पुस्तक भण्डार जस्तो चर्चित प्रकाशक पनि होइन । सामान्य आफ्नै पुस्तकको प्रकाशक । 

प्रकाशक पैसा कमाउनको लागि प्रकाशक बन्दछन् । यस कारण पनि कि पुस्तक वा पत्र पत्रिकाको प्रकाशन पनि एउटा व्यवसाय हो । एउटा व्यापार हो । तर जब स्वयं कुनै लेखक प्रकाशक बन्दछ ऊ पैसा कमाउन होइन ( अपवाद महावीर पुन ) पैसा गुमाउन प्रकाशक बन्दछ । यथार्थमा आफ्ना कृतिलाई पाठकसम्म पुराउने लोभले प्रकाशक बन्दछ । मैले प्रकाशित गरेका एउटा पुस्तकलाई छोडेर सबै पुस्तकको म प्रकाशक बनेको छु् ।  हो एउटा कथा संग्रह खरानी गाउँको प्रकाशन पत्रकार कर्णबहादुर कार्कीले गरिदिएका थिए । उनले के कति संख्यामा खरानी गाउँ प्रकाशित गरे मलाई थाहा छैन । जति प्रकाशन गरे सबै बिक्रीको लागि बुटवलको चेतना पुस्तक पसललाई दिएका थिए । त्यो पु्स्तक पसले उहिले नै बन्द भैसकेको थियो । त्यहाँ बिक्रीका लागि दिइएका पुस्तक अहिले कहाँ पुगे थाहा छैन । कतै रहेको भए धमिरा वा मुसाका आहार बनेका होलान् । पत्रकार कार्कीले मलाई दिएका ५० थान जति खरानी गाउ पनि कहाँ कहाँ पुगे त्यो मलाई थाहा छैन । हाल मसित १ प्रति पनि रहेको छैन । डा. शिव प्रसाद पौडेलले भनेका थिए तपाईंका खरानी गाउँका कथा उत्कृष्ट छन् । यसको पुन प्रकाशन आवश्यक छ । मैले एकपल्ट रत्न पुस्तक भण्डारका मालिकसित मेरा पुस्तक प्रकाशित गरिदिने सम्बन्धमा कुरा चलाएको पनि थिएँ । उनले ल्याउनुहोस् तपाईंका पुस्तक भनेका पनि थिए । तर मैले प्रकाशानार्थ कुनै पुस्तक प्रस्तुत गरिनं । पठाइनं । कुरा कुरैमा सीमित रहे ।

वास्तवमा म पत्र पत्रिका र पुस्तकको वितरकको भूमिका पनि रहेको थिएँ र अझै पनि छु भन्दा हुन्छ । म शिलाङमा छँदा घर घरमा मात्र होइन हाट बजारमा पनि पत्र पत्रिका र पुस्तक बिक्री वितरण गर्दै हिंडेको छु । बुटवलमा पनि मैले यो भूमिका अपनाएकै छु । भए पनि मलाई थाहा भएको छ म कुनै राम्रो पत्र पत्रिका वा पुस्तक विक्रेता होइन । साँचो कु्रा गर्ने हो भने मैले लोकरा आसाममा छँदा धेरै नै पत्र पत्रिकाको बिक्री बितरण गरेको थिएँ । म त्यतिबेला नेपाली भाषा साहित्यको प्रचारकको भूमिकामा थिएँ । त्यतिबेला मैले विशेष बिक्री बितरण गरेका पत्रिका बनारसबाट प्रकाशित हुने आमा उदय आदि  हुन् । 

मैले आफूले प्रकाशित गरेको पुस्तक तथा पत्र पत्रिका पुस्तक पसललाई पनि बिक्री वितरणको लागि दिने पनि गरेको थिएँ । तर त्यहाँबाट मैले खासै फाइदा लिन सकिनं । एकपल्ट मैले ठूलै परिमाणमा साझा प्रकाशनलाई समझौता गरेर पुस्तक बिक्रीको लागि बुझाएको थिएँ । तर साझा प्रकाशन बन्द भए पछि मेरा पुस्तक कहाँ पुगे मलाई थाहा नै भएन । त्यहाँबाट मैले फुटेको कौडी पनि प्राप्त गर्न सकिनं । 

यसरी हेर्दा मैले मेरा पुस्तक र पत्रिका प्रकाशनको निम्ति जे जति रकम खर्च गरें त्यसबाट दुई तीन प्रतिशत पनि उठाउन सकिनं । तर यसमा मलाई दुख किन  छैन भने त्यो रकमबाट मैले आफ्ना पुस्तक र पत्रिका प्रकाशन गर्न सकें । मेरो लागि यो आफैमा एउटा उपलब्धि हो । मात्र दुख मलाई के कुराको छ भने मैले चाहे जति मेरा पुस्तक तथा पत्र पत्रिका व्यापक रूपमा पाठकका सामु पुराउन सकिनं । 

पाठकहरू पनि दुई किसिमका हुन्छन् । गंभीर कृति अध्ययन गर्ने चाहने पाठक । हल्का फुल्का पुस्तक वा पत्रिका पढ्ने पाठक । एक जमानामा हिन्दीका धेरै पाठकहरूले हिन्दीका उपन्यास सम्राट प्रेम चन्दका गोदान गबन जस्ता उत्कृष्ट उपन्यास होइन कि हिन्दीका प्यारेलाल आवारा र प्रेम वाजपयीका सस्ता हिन्दी बजारु उपन्यास ठूलो संख्यामा पढ्दथे । उनीहरूका उपन्यासले बजार पिटेको थियो । नेपालीमा पनि प्रकाश कोविदका उपन्यास पढ्ने पाठकको संख्या ठूलो थियो । तर मदन मणि दीक्षितको माधवी अध्ययन गर्ने पाठकको  संख्या अंगुलामा गन्न सकिन्छ ।

एक पल्ट देवदास चरित्रहीन जस्ता उत्कृष्ट उपन्यासका बंगाली लेखक शरतचन्द चटोपाध्यायका पाठकले उनलाई प्रश्न गरेछन् — मान्छेहरू रबिन्दनाथ टैगोरलाई ठूला लेखक भन्दछन् । तर मलाई उनका पुस्तक मन पर्न सकेनन् । मलाई त तपाईंका पुस्तक धेरै मन पर्दछन् । त्यसको जवाबमा शरत चन्द चटोपाध्यायले भनेका थिए — मैले तिमी जस्ता पाठकहरूलाई दृष्टिमा राखेर किताब लेख्दछु । यसैले तिमीलाई मेरा किताब मन पर्दछन् । रबीन्द्रनाथ टैगोरले म जस्ता पाठकलाई ध्यानमा राखेर पुस्तक लेख्दछन् । यसैले तिमीलाई उनका पुस्तक मन पर्दैनन् । यो पनि पाठकको सम्बन्धमा एउटा साँचो कुरा हो । 

निश्चित रूपमा गंभीर साहित्यिक कृति अध्ययन गर्ने पाठकको सैख्या न्यून नै हुन्छ । हल्का फु्ल्का पुस्तक तथा पत्र पत्रिका पढ्ने पाठकको संख्या नै धेरै हु््न्छ । समाज शिक्षित हुँदै जाँदा यस स्थितिमा परिवर्तन आउन सक्दछ । 

१४—३—२०८१

२८—६—२०२४